Architektura i wystrój pałacu

Barokowa rezydencja w Wilanowie powstawała etapami. Początkowo Jan III zbudował tu dość skromny dwór, bardziej przypominający ziemiańską, niż monarszą siedzibę. Zasadnicza rozbudowa miała miejsce dopiero po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem w 1683 roku, gdy Sobieski jako naczelny dowódca sił chrześcijańskich pokonał potężną armię turecką. To zwycięstwo zainspirowało artystów tworzących dzieła sztuki, portrety, medale, ryciny i utwory sławiące polskiego króla. Wówczas także nastąpiła rozbudowa rezydencji królewskiej w okazałe założenie w typie entre cour et jardin (między dziedzińcem a ogrodem), łączące cechy polskiego dworu z elementami typowymi dla nowożytnych włoskich willi i francuskich pałaców. Czytelnym symbolem oparcia powstającej rezydencji o wzorce kultury europejskiej – tak barokowej, jak i antycznej, do której zresztą w Rzeczypospolitej odwoływano się wówczas wyjątkowo chętnie – była zmiana nazwy Milanów na Villa Nova, spolszczone następnie na Wilanów.

Fasada pałacu od strony dziedzińca, ta częściej oglądana, ma więc charakter oficjalny, uroczysty, właściwie świątynny, a jej program ikonograficzny jest triumfalny, nakierowany na przedstawienie cnót pary królewskiej, ich zasług i powinności. Fasada od strony ogrodu, dostępna mniej licznemu gronu odbiorców, zawiera bardziej wysublimowane i wymykające się jednoznacznej interpretacji treści. To w niej możemy odczytać proroctwo chwały Rzeczypospolitej pod rządami rodu Sobieskich.

Pałac dzieli się na część południową, mieszczącą apartament Jana III i część północną z apartamentem królowej Marii Kazimiery. Dekoracje tak fasad, jak i wnętrz respektują ten podział, dopełniając się wzajemnie w grze przeplatających się elementów męskich i żeńskich. Jest to czytelne tak w zespole rzeźb attykowych i płaskorzeźb wypełniających archiwolty łuków, jak i w dekoracjach antykamer i sypialń w pałacu. Rola królowej najpełniej streszcza się w obecnej kilkukrotnie w dekoracjach pałacu postaci Eos-Jutrzenki, zapowiadającej nadejście blasku, poprzedzającej słoneczny rydwan Apolla symbolizującego monarchę.

Dopełnianie się elementów i osiągnięcie pełni ich współistnienia jest czytelne w cyklu plafonów przedstawiających cztery pory roku, zdobiących Antykamery oraz Sypialnie Króla i Królowej. Przynależące królowi Zima (w Antykamerze) i Lato (w Sypialni), łączą się w cyklu natury z dekorującą apartament Marii Kazimiery Jesienią (w Antykamerze) i Wiosną (w Sypialni). Podobnym dopełnieniem jest dekoracja łuków triumfalnych na fasadzie. Po stronie południowej monarsza cnota męstwa (antyczna „Virtus heroica”) została wyrażona przez triumfalny wjazd Jana III i wprowadzenie jeńców, po północnej o pięknie królowej (antycznym „Venustas”) przekonują: Hory na polanie, Zefir i Flora oraz Arion na delfinie.

Nad głównym wejściem do pałacu postaci fam z inskrypcją „Sociant cum pace triumphos” („Łączą z pokojem triumfy”), ujawniają przekonanie Jana III o wartości pokoju, który powinien kończyć wszelkie wojny i być priorytetem działań politycznych. Symbolem ochrony, jaką monarcha zapewnia Rzeczypospolitej, są złocone tarcze trzymane przez putta. Towarzyszy im inskrypcja, mająca swe źródło w Starym Testamencie – „Refulsit sol in clypeis” („Słońce odbiło swój blask na tarczach”). Tarcza to nawiązanie do herbu Sobieskich. Jej gładka złota powierzchnia to także symbol czystości i cnót króla, dzięki którym Rzeczypospolita może się rozwijać. Znajdziemy ją również na fasadzie ogrodowej, gdzie Orzeł i Pogoń, herby tworzących Rzeczypospolitą Obojga Narodów Polski i Litwy, osłaniają się tarczą Sobieskiego.

Repertuar opisanych motywów, mających źródło w tradycji chrześcijańskiej i dziedzictwie antyku grecko-rzymskiego dowodnie wskazuje na głębokie zakorzenienie ówczesnej Rzeczypospolitej w kulturze starożytnej. Szczególnie istotny dla zrozumienia wilanowskiej rezydencji jest świat starożytnego Rzymu, co poświadcza inskrypcja „Quod vetus urbs coluit / nunc nova villa tenet” („Co czciło starożytne miasto / to posiada teraz nowa willa”) na fasadzie pałacu. Owa „deklaracja” jednoznacznie pokazuje, skąd Jan Sobieski czerpał zarówno koncepcje ustrojowe, jak i ideały artystyczne.

 

▲ Góra strony